Mogelijke problemen in het Nederlands als gevolg van transfer Het Iers verschilt in een aantal opzichten van het Nederlands op zodanige wijze dat er problemen kunnen ontstaan op het gebied van fonologie, morfologie, syntaxis en semantiek. Als u onderstaande problemen constateert bij een jonge leerder van het Nederlands met het IJslands als moedertaal, hoeft dat dus niet per se te wijzen op een TOS. Fonologie In het Iers verschilt de uitspraak enorm van de schrijfwijze. Het zou dus kunnen dat een kind deze uitspraak meeneemt naar het Nederlands, waar dat niet moet. Hiernaast ligt de klemtoon altijd op de eerste lettergreep, terwijl dit in het Nederlands bijna altijd de voorlaatste lettergreep is. Morfologie Wat betreft de werkwoordsmorfologie kunnen Ierse moedertaalsprekers moeite hebben met sterke werkwoorden. Deze zijn er veel in het Nederlands en moeten allemaal apart aangeleerd worden.
Syntaxis Qua zinsstructuur is het lastig dat het Iers een VSO volgorde hanteert. Een kind zou deze volgorde ook in het Nederlands kunnen toepassen en hiermee fouten maken. Ook komt in het Iers een bijvoeglijk naamwoord achter het zelfstandig naamwoord. Dit is in het Nederlands andersom, waardoor een kind hier fouten mee kan maken.
Pragmatiek In het Iers bestaan de woorden “ja” en “nee” niet, wat tot verwarring kan leiden bij het leren van het Nederlands.
Mogelijke vragen aan ouders/tolken met betrekking tot specifieke TOS-elementen Er is helaas maar beperkt onderzoek gedaan naar taalontwikkelingsstoornissen in het Iers. Hierdoor kunnen er bijna geen uitspraken gedaan worden over specifieke TOS-elementen in deze taal. Waar bij ouders of tolken wel naar gevraagd kan worden om vanuit de moedertaal van het kind te achterhalen of er mogelijk sprake is van een TOS, is het volgende: - Heeft het kind moeite met de werkwoordsvervoegingen?- Kiest het kind de juiste voorzetsels indien nodig?- Hanteert het kind de VSO volgorde goed?
1. Algemene informatie
Het Iers is een taal van de Keltische taalfamilie. De taal staat ook wel bekend onder de naam Gaelige. De Keltische talen stammen van dezelfde voorouder af als het Nederlands, namelijk de Indo-Europese taalfamilie. De Ierse taal wordt sinds de 20e eeuw bijna alleen nog in Ierland gesproken. Daarnaast is het ook in kleine gebieden van Canada, de USA en Australië in gebruik. De Keltische taalfamilie bestaat uit 6 talen, verschillend van algemeen bekend tot redelijk onbekend: het Iers, Schots, Welsh, Bretons, Manx-Gealisch en Cornisch.
Afbeelding 1: Sprekersgebieden van de Keltische talen.
Bron: Wikipedia
Het Iers verschilt qua grammaticaliteit en vocabulaire niet veel van de andere Keltische talen. Het grootste verschil wordt gekenmerkt in de spelling en de uitspraak. Dit kan duidelijk worden geïllustreerd aan de hand van het volgende voorbeeld. Hieronder staat de zin Wat is je naam? Mijn naam is.. in alle Keltische talen uitgeschreven:
Keltische taal:
De zin Wat is je naam? Mijn naam is..
Iers
Cén t-ainm atá ort?, Is mise ...
Schots
Dè an t-ainm a th'ort, Is mise ...
Manx
Cre'n ennym t'ort? ... mish.
Bretons
Petra eo da anv?, ... eo ma anv
Corns
Pyth yw dha hanow?, Ow hanow yw ...
Welsch
Beth yw dy enw (di)?, Fy enw (i) yw...
Tabel 1: Verschil tussen de Keltische talen
Bron: Omniglot
Het Iers kent een rijke geschiedenis met verscheidene hoogte- maar ook dieptepunten. Er bestaat naast het huidige Iers (Modern Iers) ook het Oud Iers en Middel Iers.
In de 5e en 6e eeuw is het Primitief Iers ontstaan. Dit wordt tegenwoordig ook wel Oud-Iers genoemd. Het bijbehorende schrift is het Ogham. Dit alfabet is bij meerdere Keltische talen gebruikt geweest.
Afbeelding 2: Het Ogham schrift
Bron: Wikipedia
Vanaf de 6e eeuw zijn er glossen, korte aantekeningen, vastgelegd. Door deze vastlegging is er nu bekend hoe het Oud-Iers eruit zag en in welke opzichten het verschilt van de verder ontwikkelde Ierse taal. Vanaf het jaar 700 is er schriftelijk steeds meer gedocumenteerd. In die tijd hebben de Ieren een eigen schrift ontwikkeld dat meer lijkt op het Latijnse alfabet.
Afbeelding 3: Het Middel-Iers schrift
Bron: Wikipedia
Vanaf 1200 viel Engeland binnen bij Ierland, sinds dat moment is het Engels er in geslopen en is hebben de Iers sprekende inwoners een stap terug moeten doen. Er zijn veel migranten die het Engels mee hebben genomen naar Ierland. Het Iers degradeerde hierdoor enorm in waarde. Vanaf het jaar 1700 stond het Iers zelfs bekend als de taal voor de analfabeten. De Katholieke Kerk bleef de Ierse taal wel steunen. Vanaf 1830 werd Engels officieel uitgeroepen tot de nationale onderwijstaal. Steeds meer gezinnen in Ierland stapten over naar Engels als hoofdtaal. Het Iers werd nog wel als vak onderwezen op de scholen. Met het verhuizen van Ierse inwoners naar omliggende koloniën, werd het spreken van Engels ook meer een vereiste. Er zijn veel Ierse inwoners die een mengelmoes van het Engels en het Iers spreken, het Hiberno-Engels.
In 1922 was het tijd voor staatkundige onafhankelijkheid. De Ierse regering zette zich in voor de herleving van het Iers. Het Iers nam een herintrede en het werd de overheidstaal. Alle afwijkende vormen van het Iers, werden toen ingedeeld als dialect. Het Iers kent ondertussen wel drie soorten dialecten, die verspreid door Ierland gesproken worden. Sinds 1922 is het Iers een beschermde taal. Er is ook een stichting in het leven geroepen die strijdt voor de nationale titel van het Iers. De ‘Foras na Gaelige’ promoot de taal via evenementen en acties.
Het Modern-Ierse schrift is ontstaan sinds 1957. Dit schrift lijkt erg op het Schotse schrift en is veel duidelijker dan de twee voorgaande schriften. Het bijbehorende alfabet bestaat uit 18 verschillende letters. Dit zijn al 8 meer letters dan het vorige schrift.
Hedendaags wordt het Iers gezien als een bedreigde taal. In het onderwijs staat het bekend als tweede vreemde taal en zo wordt het ook onderwezen. Er zijn nog weinig Ieren die met Iers als moedertaal worden opgevoed. Alleen in het gebied de Gaeltacht leeft het Iers nog sterk onder de inwoners. De Gaeltacht is een gebied van kleinere regio’s, met name langs de westkust van Ierland, met in totaal 82 duizend inwoners. Hier fungeert het Iers nog als hoofdtaal.
Afbeelding 4: De groene gebieden vormen samen de Gaeltacht.
Bron: Wikipedia.
Het aantal sprekers van het Iers zijn de laatste honderden jaren dus sterk verminderd. Deze vermindering blijft zich voordoen en daarmee groeit de onzekerheid rond het voortbestaan van deze taal. Dit wordt duidelijk weergegeven in onderstaande tabellen. Daar zijn de sprekers van het Iers tussen het jaar 1800 en 1981 uitgezet.
Tabel 2: Iers sprekende populatie van 1799-1851.
Bron: The Death of the Irish Language, p.15
Tabel 3: Iers sprekende populatie van 1851-1901.
Bron: The Death of the Irish Language, p. 19
Tabel 4: Iers sprekende populatie van 1901-1981.
Bron: The Death of the Irish Language, p. 23
2. Specifieke informatie
2.1 Fonologie
Het huidige schrift werkt met een alfabet bestaande uit 18 letters. Er zijn 8 letters toegevoegd ten opzichte van het vorige schrift. Dit zijn de j, k, q, v, w, x, y en de z. Het Iers staat bekend om de vele mogelijke combinaties van letters en klanken. Er zijn een aantal fonologische processen die invloed uitoefenen op de uitspraak van fonemen. Dit resulteert in 77 verschillende soorten vormen van uitspraak. Al deze mogelijkheden staan in de afbeelding hieronder.
Afbeelding 5: Overzicht van fonemen en klanken in het Iers.
Bron: Omniglot
Het Iers is voor buitenstaanders een enorm lastige taal. De uitspraak is erg verschillend van de schrijfwijze. De volgende zinnen illustreren dit goed:
- Ar maith leat damsha?
Fonetisch: Air-wee-let-douwsa?
Wil je met me dansen?
- Dha Guinness le do thoil
Fonetisch: Goh-Guiness-leh-duh-hull
Twee Guiness, alstublieft
-Nach bhfuil an aimsir go h-Alainn?
Fonetisch: Nok-wil-on-aim-shurr-guh-holling
Is het geen prachtig weer?
Medeklinkers:
Er zijn twaalf medeklinkers, namelijk de b, c, d, f, g, l, m, n, p, r, s, t. Daarnaast wordt de h alleen gebruikt als voorvoegsel bij een woord dat begint met een klinker.
De medeklinkers kunnen zowel velaar (broad; harde uitspraak) als palataal (slender; zachte uitspraak) worden uitgesproken. Een velare uitspraak houdt in dat de achterkant van de tong naar achter wordt getrokken terwijl de medeklinker wordt uitgesproken. Een palatale uitspraak komt tot stand door het omhoog bewegen van de tong. Een Nederlandse palatale klank is [sj] in ‘sjonge’ en [gn] in ‘signaal’.
De bestaande medeklinkers zijn in een tabel op categorieën ingedeeld:
Labiaal
Labiaal
Conoraal
Conoraal
Dorsaal
Dorsaal
Glottaal
Velaar
Palataal
Velaar
Palataal
Velaar
Palataal
Stop
Stemheb.
pˠ
pʲ
t̪ˠ
tʲ
c
k
Stemloos
bˠ
bʲ
d̪ˠ
dʲ
ɟ
g
Fricatief
Stemheb.
fˠ
fʲ
sˠ
ʃ
ç
x
h
Stemloos
w
vʲ
j
ɣ
Nasaal
mˠ
mʲ
n̪ˠ
nʲ
ɲ
ŋ
Tap
ɾˠ
ɾʲ
Lateraal
l̪ˠ
lʲ
Tabel 6: Overzicht van de medeklinkers en bijbehorende uitspraken in het Iers
Bron: Wikipedia
Medeklinkers komen bijna alleen maar in paren voor, de ene helft heeft vaak dan een velare uitspraak en de ander een palatale. Een velare of palatale medeklinker bepaalt ook de uitspraak van de omliggende klinkers. De verschillende soorten uitspraken zijn per foneem zichtbaar in afbeelding 5.
Het Iers staat bekent om de medeklinker verandering. Medeklinker verandering is een proces waarbij de manier van articulatie of de manier van sonoriteit wordt veranderd. Sonoriteit staat voor de volheid van een klank. De precieze vorm van verandering hangt af van de syntactische, morfologische en lexicale omgeving van een medeklinker. Deze fonologische veranderingen komen niet vaak voor bij Germaanse talen, dus ook niet in het Nederlands. Bij de Keltische talen zijn ze echter zeer bekend.
Medeklinker veranderingen kunnen op twee uitspraak-manieren van invloed zijn, namelijk op de wijze van articulatie of op de wijze van de sonoriteit.
Beide soorten zullen worden uitgelegd:
1.X-lenitie: deze vorm heeft als doel om medeklinkers te verzachten in de articulatie. Het proces wordt weergegeven door de letter h achter een letter of een punt boven een letter te plaatsen. Een uitzondering op deze regel is de klank ts.
De verandering kan in verschillende richtingen plaatsvinden.
Plosieven <-> Fricatieven <-> Appoximant <-> Ø
Een verandering van rechts naar links wordt een ‘verzwakking’ of ‘lenitie’ genoemd. Als de verandering van links naar rechts gaat, is het een ‘versterking’ of ‘fortitie’.
In het Iers komt lenitie vaak voor, zoals in de onderstaande voorbeelden:
Páipéar
p = [p]
Papier
Mo pháipéar
ph = [f]
Mijn papier
Fiacail
f = [f]
Tanden
Mo fhiacail
fh = Ø
Mijn tanden
2. Eclipsis: Dit is een vorm van assimilatie. Bij assimilatie heeft een laatste klank van een woord invloed op de beginklank van het opvolgende woord. Dit vindt plaats door het toevoegen van een klank aan het begin van de oorspronkelijke klank. Hierdoor wordt de samenstelling van het woord veranderd. Een klank die niet onder deze medeklinker-mutatie valt is de ng.
Dit zijn de richtingen waarin deze medeklinker verandering kan plaatsvinden.
Met veel lucht <-> Stemloos zonder lucht <-> Stemhebbend <-> Sonorant
Een vaak voorkomende consonantmutatie van stemloos naar stemhebbend is het nasaliseren. Hieronder staat een voorbeeld weergegeven:
A bó
b = [b]
Haar koe
A bhó
bh = [v]
Zijn koe
A mbó
mb = [m]
Hun koe
Deze aspecten rondom de verandering van de vorm of uitspraak van fonemen komen in meer talen voor en is bijvoorbeeld bekend uit in het Russisch.
Afbeelding 5 geeft eveneens inzicht in de verschillende soorten klanken en de bijbehorende uitspraak- of mutatie vormen.
Klinkers:
De klinkers die in het Iers voorkomen zijn in te delen in 3 categorieën. Bij elke categorie hoort een afbeelding.
1. Gesloten klinkers: i, u
Afbeelding 6: Overzicht van de gesloten klinkers.
Bron: Wikipedia
2. Midden-gesloten klinkers: e, o
Afbeelding 7: Overzicht van de midden-gesloten klinkers.
Bron: Wikipedia
3. Open klinker: a
Afbeelding 8: Overzicht van de open klinkers.
Bron: Wikipedia
Ook bij de klinkers bestaat de verdeling velaar of palataal. Velare klinkers zijn de a, o en u. De palatale klinkers zijn de i en e. De plaats van een klinker in een woord is zorgvuldig bepaald. Een velare klinker of klinkergroep mag alleen naast een velare medeklinker staan. Deze regel geldt ook voor de palatale klanken.
Klemtoon:
Het leggen van de klemtoon vindt in het Iers op een makkelijke manier plaats. De regel is dat de klemtoon op de eerste lettergreep van een woord gelegd wordt. Ook bij samengestelde woorden wordt deze regel gehanteerd. Korte klinkers waar geen klemtoon op ligt, worden gereduceerd tot een schwa.
2.2 Morfologie
Sinds 1948 heeft het Iers een nieuwe spelling en het is daarmee een stuk versimpeld. Hieronder twee voorbeelden:
Oude spelling
Nieuwe spelling
Betekenis
Bliadhain
Bliain
Jaar
Buidheachas
Buiochas
Bedankt
Werkwoorden:
Het Iers kent regelmatige en onregelmatige werkwoorden. Enigszins makkelijk aan het Iers is dat er maar 11 onregelmatige werkwoorden bestaan.
Om de tijdsinflectie van een werkwoord te kunnen bepalen, moet er eerst vastgesteld worden of het om een regelmatig of een onregelmatig werkwoord gaat. De regelmatige werkwoorden zijn dan weer opgedeeld in werkwoorden die uit één (type 1) of twee (type 2) syllabes bestaan. Vervolgens kan de juiste inflectie gevonden worden aan de hand van het overzicht in tabel 7.
Type 1
Type 2
Tegenwoordige
Stam + im/imid
Stam + í + ann/tar
Verleden
Stam + amar
Stam + í + adh
Toekomstige
Stam + f + idh/imid
Stam + ó + idh/far
Imperfect
Stam + tá/adh
Stam + í + adh/idís
Conditioneel
Stam + f + inn/imis
Stam + fá + adh
Imperatief
Stam + im/imis
Stam + í + igí
Subjunctief
Stam + a/e
Stam + í + a/e
Tabel 7: Werkwoordinflectie van regelmatige werkwoorden
Bron: Nualeargais
De werkwoorden kunnen met verschillende persoonsverwijzingen samenhangen: de eerste, tweede of derde persoon en een anonieme persoonsverwijzing. Dit wordt gebruikt als het geslacht van de referent onbekend is.
Naamwoorden:
Het geslacht op een naamwoord kan op verschillende wijzen kenbaar gemaakt worden. Zo kan het bepaalde voornaamwoorden selecteren:
Is doras é
Het is een deur
Is fuinneóg í
Het is een raam
Of de vorm van een bijvoeglijk naamwoord bepalen:
Is dores mór é
Het is een grote deur
Is fuinneóg mhór í
Het is een groot raam
Zelfstandig naamwoorden die eindigen op een velare klank, zijn vaak van het mannelijk geslacht. Als een woord eindigt op een palatale klank, gaat het vaak om een vrouwelijke vorm.
Soms geven uitgangen van het zelfstandig naamwoord ook uitsluitsel over de geslachtsindeling. Zo is –acht een mannelijke uitgang bij woorden die bestaan uit een enkele lettergreep. Als het om meerdere lettergrepen gaat, is het een vrouwelijk woord.
De casus wordt op het naamwoord uitgedrukt. Er bestaan drie soorten casus uitgangen: nominatief, vocatief en genitief.
De bijvoeglijke naamwoorden worden gevormd door informatie van het geslacht en het naamwoord waar het op slaat. Het bijvoeglijk naamwoord staat in de meeste gevallen achter het naamwoord zelf.
Fear deas
Een aardige man
Bean dheas
Een aardige vrouw
Hieronder staat een overzicht van alle persoonlijke voornaamwoorden in het Iers.
Persoon
Enkelvoud
Enkelvoud
Meervoud
Meervoud
Onderwerp
Object
Onderwerp
Object
1e
mé
mé
muid
muid
2e
tú
thú
sibh
sibh
3e mannelijk
sé
é
siad
iad
3e vrouwelijk
sí
í
siad
iad
Tabel 8: De persoonlijk voornaamwoorden in het Iers.
Bron: The language of Irish Literature.
De meeste bezittelijk voornaamwoorden worden in het Iers met eenzelfde term uitgedrukt, namelijk met a. Dit foneem beïnvloedt de vorm van het opvolgende naamwoord. Gelukkig zit er regelmaat in deze beïnvloeding. Als de laatste klinker in het naamwoord een ‘a’, ‘o’ of ‘u’ is, wordt er een ‘sa’, ‘san’ of ‘na’ toegevoegd. Gaat het om de klinkers ‘i’ of ‘e’, dan komen de suffixen ‘se’, ‘sean’ of ‘ne’ in beeld. Net als bij de volgende voorbeelden:
A mhac-san
Zijn zoon
A mac-sa
Haar zoon
A phaidir-sean
Zijn gebed
A paidir-se
Haar gebed
Lidwoorden:
Er zijn twee soorten lidwoorden die in het Iers voorkomen. De eerste is An, deze wordt alleen gebruikt bij een enkelvoudige vorm, behalve voor de genitief vrouwelijke vorm.
Het tweede voorzetsel is Na. Na komt voor bij alle meervoudsvormen en het enkelvoud van de genitief vrouwelijke vorm.
Voorzetsels:
De voorzetsels kunnen vastgeplakt zitten aan het voornaamwoord. Een voorzetsel heeft dus een uitwerking op de uiteindelijke vorm van de combinatie voorzetsel met naamwoord.
Enkelvoud
Meervoud
1e persoon
Liom - Met mij
Linn - Met ons
2e persoon
Leat - Met jou
Libh - Met jullie
3e persoon
Leis/Lei - Met hem/met haar
Leo - Met hen
Tabel 9: De voorzetsels in het Iers.
Bron: Glottopedia
Telwoorden:
Losse telwoorden worden altijd vooraf gegaan met een a. De getallen twee en vier veranderen van vorm als ze in combinatie met een naamwoord worden gebruikt:
A dó
Twee
Dhá uibheaca
Twee eieren
A ceathar
Vier
Ceithre spúnógaí
Vier lepels
Daarnaast loopt de Iers telling in stappen van twintig. Dertig wordt dus gezegd als twintig + tien. Het getal 89 is opgebouwd uit een negen + vier keer twintig.
2.3 Syntaxis
Zinsbouw:
Er is ook een vaste woordvolgorde in een zin: werkwoord-subject-object (VSO). Het werkwoord is dus standaard het eerste woord in een zin. Hier wijkt het Iers af van het Nederlands.
Conjunctie:
Er bestaan twee conjunctiewoorden in het Iers. De eerste is het alom bekende ‘en’ wat uitgedrukt wordt in agus. De tweede variant is acht wat ‘maar’ betekent. De contexten waarin deze conjunctiewoorden gebruikt worden, zijn minder strikt dan wij kennen van het Nederlands. Zo kan agus voorkomen in de volgende zin:
Chonaic mé é agus é ag teacht ahbaile.
Ik zag hem en hij ging naar huis. (letterlijke betekenis)
Ik zag hem toen hij naar huis ging. (bedoelde betekenis)
Negatie:
Een negatie in een zin wordt gevormd door er een ontkennings-markeerder in te plaatsen. Zo'n markeerder kan bijvoorbeeld nior of ni zijn.
Chuala me sin
Ik heb het gehoord
Nior chuala me sin
Ik heb het niet gehoord
Chonaic si e
Ik heb hem gezien
Ni fhaca me e
Ik heb hem niet gezien
Vraagzinnen:
In het Iers is het een gewoonte om een vraag te beantwoorden door het grootste deel van de zin te herhalen. Er bestaan namelijk geen losse woorden voor 'ja' en 'nee'.
2.4 Pragmatiek
Het Iers is een nette en beleefde taal met lange zinnen en uitgebreide antwoorden. Er bestaan geen woorden voor ‘ja’ en ‘nee’. Daarom wordt bij het beantwoorden van een vraag een groot deel van de vraagzin herhaald om een antwoord te kunnen formuleren. Daarnaast bestaat er net zoals in het Engels geen onderscheid tussen ‘je’ en ‘u’. Dit verschil moet in het Nederlands dus aangeleerd worden.
De beleefdheid staat in Ierland hoog in het vaandel. Ieren zullen eerder geneigd zijn om te liegen en beleefd te blijven, dan de waarheid te vertellen en iemand te kwetsen.
Het Iers is ook een taal van veel uitdrukkingen en paradoxen. Dit maakt de taal erg mooi en veelzijdig. Sommige wetenschappers zijn van mening dat dit heeft bijgedragen aan de moeilijkheidsgraad van de taal. Dit zou dan ook hebben meegespeeld met het steeds meer verdwijnen van het Iers.
3. De verwervingsfasen in het Iers
De ontwikkelingsfasen van het Iers als moedertaal zijn vergelijkbaar met de verwervingsvolgorde van het Nederlands. Er is voor de Nederlandse taal een normtabel opgesteld waarbij leeftijdsfasen gekoppeld zijn aan aspecten van de taalontwikkeling. Op deze manier kunnen verworven taalaspecten van een kind gekoppeld worden aan een fase in de ontwikkeling. Observaties van het taalbegrip en taalgebruik in het dagelijks leven kunnen dus gerelateerd worden aan een norm.
Het leren van het Iers door moedertaal- of tweede-taalleerders verloopt niet op een andere manier dan van het Nederlands bekend is. Sommige fasen zijn misschien over een langere periode verspreid, zoals het onder de knie krijgen van alle fonologische mutaties die kunnen optreden. Andere aspecten van de taalverwerving kunnen mogelijk wat sneller voltooien, zoals het beheersen van de onregelmatige werkwoorden. Voor de rest komt het overeen met de verwerving van het Nederlands.
Zodra er meer informatie beschikbaar is over de verwervingsvolgorde van het Iers, zal dat aan deze pagina worden toegevoegd.
4. Kenmerken van TOS in het Iers
Er is niet veel onderzoek gedaan naar SLI onder moedertaalsprekers van het Iers. De enige beschikbare studie heeft onderzoek gedaan naar de omvang van het voorkomen van SLI in Ierland (Gibbon, F, O’Toole, C. & Rooke, Z.). Via vragenlijsten, observatie en diagnostische gegevens is uit een steekproef vastgesteld hoe veel Ierse kinderen SLI hebben. Daarnaast is onderzocht hoe de diagnose SLI zich verhoudt tegenover andere stoornissen. De proefpersonen die deel hebben genomen aan het onderzoek zijn 8568 kinderen van de basisschool.
Uit een vragenlijst aan ouders komt naar voren dat van de in totaal 8568 deelnemende gezinnen 7,8% van de ouders zich zorgen maakt om de taalontwikkeling van zijn/haar kind. BIj 7,8% gaat het dus om ouders van 668 gezinnen. Onder diezelfde populatie is bij 2,2% van de kinderen SLI gediagnosticeerd. Van de 8568 kinderen zijn er dus 188 kinderen gediagnosticeerd met SLI. Van alle deelnemende kinderen zijn er meer kinderen met dyslexie (350) dan SLI. Het aantal kinderen met SLI is wel hoger dan de kinderen met dyspraxie (80) of ADHD (110).
Er is verder geen onderzoek gedaan naar de moeilijkheden die kinderen met SLI in het Iers ondervinden. Zodra er meer informatie beschikbaar is over dit onderwerp, zal dat aan deze pagina worden toegevoegd.
5. Vergelijking Nederlands - Iers
Om de moeilijkheden voor moedertaalsprekers van het Iers die Nederlands als tweede taal leren en een specifieke taalstoornis hebben, in kaart te kunnen brengen, moeten de verschillen tussen het Iers en het Nederlands duidelijk worden gemaakt. De onderstaande punten zijn de grootste verschillen:
- Het Iers kent lettercombinaties die in het Nederlands niet voorkomen, zoals: mb, gc, th, dt, bhf.
- Het Ierse werkt veel met consonantmutaties (medeklinker verandering).
- Het Iers kent maar 11 onregelmatige werkwoorden, het Nederlands heeft er meer.
- In het Iers bestaan er geen woorden voor ‘ja’ en ‘nee’. Vragen dienen dus beantwoordt te worden door de vraagzin te herhalen.
- Het Iers kent een veel rijkere grammatica en morfologie.
- Het Iers is een VSO taal en het Nederlands een SVO taal.
- Het Iers kent veel meer accenten die op de klinkers worden geplaatst, met name het accent aigu.
Wat kunnen deze verschillen betekenen voor kinderen met SLI? Allereerst is de Nederlandse morfologie veel eenduidiger dan in het Iers. Een grammaticale verandering in het Nederlands heeft geen mutatie in de medeklinker of klinker samenstelling tot gevolg. Dat zal even schakelen zijn, maar de Nederlandse morfologie zal, vergeleken met het Iers, niet moeilijker zijn om te verwerven en te beheersen. Een groter verschil is de omvang van het Nederlandse alfabet. Er komen Nederlandse letters bij die Ierse kinderen nog nooit hebben gehoord of gezien. Voorbeelden hiervan zijn de: k, q, v en de w. De klanken [k] en [w] komen wel voor in het Iers, maar worden niet met deze karakters geschreven.
De werkwoordinflectie is in het Nederlands ook makkelijker opgesteld dan in het Iers. Wat de Nederlandse taalverwerving wel moeilijker kan maken, is de omvang van de onregelmatige werkwoorden.
Kleine verschillen zoals het beantwoorden van vragen zal in het Nederlands anders verlopen dan Ierse kinderen gewend zijn. In feite is het beantwoorden van een vraag in het Nederlands makkelijker, omdat veel vragen ook met ‘ja’ en ‘nee’ beantwoord kunnen worden.
Wat vooral moeilijkheden kan opleveren, is de vaste woordvolgorde in een zin. Het Nederlands is een SVO taal en het Iers is dat niet. Daar is de vaste woordvolgorde VSO.
Fouten die gemaakt worden in de bovenstaande taalaspecten kunnen verklaard worden door de verschillen tussen het Iers en het Nederlands.
6. Slotopmerking
Deze Wiki pagina probeert een beknopt en overzichtelijk de kenmerken van de Ierse taal weer te geven. Logopedisten en klinisch linguïsten kunnen deze Wiki pagina als naslagwerk gebruiken om meer inzicht te verkrijgen in de Ierse taal. Deze wetenschap kan vertaald worden naar herkenbare situaties in de praktijk.
Toch geeft deze Wiki pagina geen volledig beeld van het Iers weer. In boeken en op websites is nog meer informatie te vinden. Helaas is er tot op heden nog weinig geschreven over specifieke taalstoornissen in het Iers en de verwervingsfasen van het Iers. Hopelijk kan er in de toekomst meer informatie over deze onderwerpen worden toegevoegd.
7. Literatuurlijst
Gibbon, F., O’Toole, C. & Rooke, Z. (2012). The Prevalance of Speech and Language Impairment among a Nationally Representive Sample of Children. Growing up in Ireland.
Green, D. H. (2006). The indepence of phonology and morphology: The Celtic mutations. Lingua, 166, p. 1946-1985.
Gijzenhout, J. (1995). Irish consonant muation and phonological theory. Utrecht, Nederland: OTS Dissertation Series.
Harris, J. & Murtagh, L. (1999). Teaching and learning Irish in primary school. Dublin, Ierland: Institiuid Teangeolaiochta Eireann.
Hindley, R. (1990). The death of the Irish language. Londen, Engeland: Routlegde.
Todd, L. (1989). The language of Irish literature. Londen, Engeland: Macmillan Education LTD.
0. Praktische informatie voor taalonderzoek
Table of Contents
Het Iers verschilt in een aantal opzichten van het Nederlands op zodanige wijze dat er problemen kunnen ontstaan op het gebied van fonologie, morfologie, syntaxis en semantiek. Als u onderstaande problemen constateert bij een jonge leerder van het Nederlands met het IJslands als moedertaal, hoeft dat dus niet per se te wijzen op een TOS.
Fonologie
In het Iers verschilt de uitspraak enorm van de schrijfwijze. Het zou dus kunnen dat een kind deze uitspraak meeneemt naar het Nederlands, waar dat niet moet. Hiernaast ligt de klemtoon altijd op de eerste lettergreep, terwijl dit in het Nederlands bijna altijd de voorlaatste lettergreep is.
Morfologie
Wat betreft de werkwoordsmorfologie kunnen Ierse moedertaalsprekers moeite hebben met sterke werkwoorden. Deze zijn er veel in het Nederlands en moeten allemaal apart aangeleerd worden.
Syntaxis
Qua zinsstructuur is het lastig dat het Iers een VSO volgorde hanteert. Een kind zou deze volgorde ook in het Nederlands kunnen toepassen en hiermee fouten maken. Ook komt in het Iers een bijvoeglijk naamwoord achter het zelfstandig naamwoord. Dit is in het Nederlands andersom, waardoor een kind hier fouten mee kan maken.
Pragmatiek
In het Iers bestaan de woorden “ja” en “nee” niet, wat tot verwarring kan leiden bij het leren van het Nederlands.
Mogelijke vragen aan ouders/tolken met betrekking tot specifieke TOS-elementen
Er is helaas maar beperkt onderzoek gedaan naar taalontwikkelingsstoornissen in het Iers. Hierdoor kunnen er bijna geen uitspraken gedaan worden over specifieke TOS-elementen in deze taal. Waar bij ouders of tolken wel naar gevraagd kan worden om vanuit de moedertaal van het kind te achterhalen of er mogelijk sprake is van een TOS, is het volgende:
- Heeft het kind moeite met de werkwoordsvervoegingen?- Kiest het kind de juiste voorzetsels indien nodig?- Hanteert het kind de VSO volgorde goed?
1. Algemene informatie
Het Iers is een taal van de Keltische taalfamilie. De taal staat ook wel bekend onder de naam Gaelige. De Keltische talen stammen van dezelfde voorouder af als het Nederlands, namelijk de Indo-Europese taalfamilie. De Ierse taal wordt sinds de 20e eeuw bijna alleen nog in Ierland gesproken. Daarnaast is het ook in kleine gebieden van Canada, de USA en Australië in gebruik. De Keltische taalfamilie bestaat uit 6 talen, verschillend van algemeen bekend tot redelijk onbekend: het Iers, Schots, Welsh, Bretons, Manx-Gealisch en Cornisch.
Afbeelding 1: Sprekersgebieden van de Keltische talen.
Bron: Wikipedia
Het Iers verschilt qua grammaticaliteit en vocabulaire niet veel van de andere Keltische talen. Het grootste verschil wordt gekenmerkt in de spelling en de uitspraak. Dit kan duidelijk worden geïllustreerd aan de hand van het volgende voorbeeld. Hieronder staat de zin Wat is je naam? Mijn naam is.. in alle Keltische talen uitgeschreven:
Bron: Omniglot
Het Iers kent een rijke geschiedenis met verscheidene hoogte- maar ook dieptepunten. Er bestaat naast het huidige Iers (Modern Iers) ook het Oud Iers en Middel Iers.
In de 5e en 6e eeuw is het Primitief Iers ontstaan. Dit wordt tegenwoordig ook wel Oud-Iers genoemd. Het bijbehorende schrift is het Ogham. Dit alfabet is bij meerdere Keltische talen gebruikt geweest.
Afbeelding 2: Het Ogham schrift
Bron: Wikipedia
Vanaf de 6e eeuw zijn er glossen, korte aantekeningen, vastgelegd. Door deze vastlegging is er nu bekend hoe het Oud-Iers eruit zag en in welke opzichten het verschilt van de verder ontwikkelde Ierse taal. Vanaf het jaar 700 is er schriftelijk steeds meer gedocumenteerd. In die tijd hebben de Ieren een eigen schrift ontwikkeld dat meer lijkt op het Latijnse alfabet.
Afbeelding 3: Het Middel-Iers schrift
Bron: Wikipedia
Vanaf 1200 viel Engeland binnen bij Ierland, sinds dat moment is het Engels er in geslopen en is hebben de Iers sprekende inwoners een stap terug moeten doen. Er zijn veel migranten die het Engels mee hebben genomen naar Ierland. Het Iers degradeerde hierdoor enorm in waarde. Vanaf het jaar 1700 stond het Iers zelfs bekend als de taal voor de analfabeten. De Katholieke Kerk bleef de Ierse taal wel steunen. Vanaf 1830 werd Engels officieel uitgeroepen tot de nationale onderwijstaal. Steeds meer gezinnen in Ierland stapten over naar Engels als hoofdtaal. Het Iers werd nog wel als vak onderwezen op de scholen. Met het verhuizen van Ierse inwoners naar omliggende koloniën, werd het spreken van Engels ook meer een vereiste. Er zijn veel Ierse inwoners die een mengelmoes van het Engels en het Iers spreken, het Hiberno-Engels.
In 1922 was het tijd voor staatkundige onafhankelijkheid. De Ierse regering zette zich in voor de herleving van het Iers. Het Iers nam een herintrede en het werd de overheidstaal. Alle afwijkende vormen van het Iers, werden toen ingedeeld als dialect. Het Iers kent ondertussen wel drie soorten dialecten, die verspreid door Ierland gesproken worden. Sinds 1922 is het Iers een beschermde taal. Er is ook een stichting in het leven geroepen die strijdt voor de nationale titel van het Iers. De ‘Foras na Gaelige’ promoot de taal via evenementen en acties.
Het Modern-Ierse schrift is ontstaan sinds 1957. Dit schrift lijkt erg op het Schotse schrift en is veel duidelijker dan de twee voorgaande schriften. Het bijbehorende alfabet bestaat uit 18 verschillende letters. Dit zijn al 8 meer letters dan het vorige schrift.
Hedendaags wordt het Iers gezien als een bedreigde taal. In het onderwijs staat het bekend als tweede vreemde taal en zo wordt het ook onderwezen. Er zijn nog weinig Ieren die met Iers als moedertaal worden opgevoed. Alleen in het gebied de Gaeltacht leeft het Iers nog sterk onder de inwoners. De Gaeltacht is een gebied van kleinere regio’s, met name langs de westkust van Ierland, met in totaal 82 duizend inwoners. Hier fungeert het Iers nog als hoofdtaal.
Afbeelding 4: De groene gebieden vormen samen de Gaeltacht.
Bron: Wikipedia.
Het aantal sprekers van het Iers zijn de laatste honderden jaren dus sterk verminderd. Deze vermindering blijft zich voordoen en daarmee groeit de onzekerheid rond het voortbestaan van deze taal. Dit wordt duidelijk weergegeven in onderstaande tabellen. Daar zijn de sprekers van het Iers tussen het jaar 1800 en 1981 uitgezet.
Tabel 2: Iers sprekende populatie van 1799-1851.
Bron: The Death of the Irish Language, p.15
Tabel 3: Iers sprekende populatie van 1851-1901.
Bron: The Death of the Irish Language, p. 19
Tabel 4: Iers sprekende populatie van 1901-1981.
Bron: The Death of the Irish Language, p. 23
2. Specifieke informatie
2.1 Fonologie
Het huidige schrift werkt met een alfabet bestaande uit 18 letters. Er zijn 8 letters toegevoegd ten opzichte van het vorige schrift. Dit zijn de j, k, q, v, w, x, y en de z. Het Iers staat bekend om de vele mogelijke combinaties van letters en klanken. Er zijn een aantal fonologische processen die invloed uitoefenen op de uitspraak van fonemen. Dit resulteert in 77 verschillende soorten vormen van uitspraak. Al deze mogelijkheden staan in de afbeelding hieronder.Afbeelding 5: Overzicht van fonemen en klanken in het Iers.
Bron: Omniglot
Het Iers is voor buitenstaanders een enorm lastige taal. De uitspraak is erg verschillend van de schrijfwijze. De volgende zinnen illustreren dit goed:
- Ar maith leat damsha?
Fonetisch: Air-wee-let-douwsa?
Wil je met me dansen?
- Dha Guinness le do thoil
Fonetisch: Goh-Guiness-leh-duh-hull
Twee Guiness, alstublieft
-Nach bhfuil an aimsir go h-Alainn?
Fonetisch: Nok-wil-on-aim-shurr-guh-holling
Is het geen prachtig weer?
Medeklinkers:
Er zijn twaalf medeklinkers, namelijk de b, c, d, f, g, l, m, n, p, r, s, t. Daarnaast wordt de h alleen gebruikt als voorvoegsel bij een woord dat begint met een klinker.
De medeklinkers kunnen zowel velaar (broad; harde uitspraak) als palataal (slender; zachte uitspraak) worden uitgesproken. Een velare uitspraak houdt in dat de achterkant van de tong naar achter wordt getrokken terwijl de medeklinker wordt uitgesproken. Een palatale uitspraak komt tot stand door het omhoog bewegen van de tong. Een Nederlandse palatale klank is [sj] in ‘sjonge’ en [gn] in ‘signaal’.
De bestaande medeklinkers zijn in een tabel op categorieën ingedeeld:
Bron: Wikipedia
Medeklinkers komen bijna alleen maar in paren voor, de ene helft heeft vaak dan een velare uitspraak en de ander een palatale. Een velare of palatale medeklinker bepaalt ook de uitspraak van de omliggende klinkers. De verschillende soorten uitspraken zijn per foneem zichtbaar in afbeelding 5.
Het Iers staat bekent om de medeklinker verandering. Medeklinker verandering is een proces waarbij de manier van articulatie of de manier van sonoriteit wordt veranderd. Sonoriteit staat voor de volheid van een klank. De precieze vorm van verandering hangt af van de syntactische, morfologische en lexicale omgeving van een medeklinker. Deze fonologische veranderingen komen niet vaak voor bij Germaanse talen, dus ook niet in het Nederlands. Bij de Keltische talen zijn ze echter zeer bekend.
Medeklinker veranderingen kunnen op twee uitspraak-manieren van invloed zijn, namelijk op de wijze van articulatie of op de wijze van de sonoriteit.
Beide soorten zullen worden uitgelegd:
1.X-lenitie: deze vorm heeft als doel om medeklinkers te verzachten in de articulatie. Het proces wordt weergegeven door de letter h achter een letter of een punt boven een letter te plaatsen. Een uitzondering op deze regel is de klank ts.
De verandering kan in verschillende richtingen plaatsvinden.
Plosieven <-> Fricatieven <-> Appoximant <-> Ø
Een verandering van rechts naar links wordt een ‘verzwakking’ of ‘lenitie’ genoemd. Als de verandering van links naar rechts gaat, is het een ‘versterking’ of ‘fortitie’.
In het Iers komt lenitie vaak voor, zoals in de onderstaande voorbeelden:
Páipéar
p = [p]
Papier
Mo pháipéar
ph = [f]
Mijn papier
Fiacail
f = [f]
Tanden
Mo fhiacail
fh = Ø
Mijn tanden
2. Eclipsis: Dit is een vorm van assimilatie. Bij assimilatie heeft een laatste klank van een woord invloed op de beginklank van het opvolgende woord. Dit vindt plaats door het toevoegen van een klank aan het begin van de oorspronkelijke klank. Hierdoor wordt de samenstelling van het woord veranderd. Een klank die niet onder deze medeklinker-mutatie valt is de ng.
Dit zijn de richtingen waarin deze medeklinker verandering kan plaatsvinden.
Met veel lucht <-> Stemloos zonder lucht <-> Stemhebbend <-> Sonorant
Een vaak voorkomende consonantmutatie van stemloos naar stemhebbend is het nasaliseren. Hieronder staat een voorbeeld weergegeven:
A bó
b = [b]
Haar koe
A bhó
bh = [v]
Zijn koe
A mbó
mb = [m]
Hun koe
Deze aspecten rondom de verandering van de vorm of uitspraak van fonemen komen in meer talen voor en is bijvoorbeeld bekend uit in het Russisch.
Afbeelding 5 geeft eveneens inzicht in de verschillende soorten klanken en de bijbehorende uitspraak- of mutatie vormen.
Klinkers:
De klinkers die in het Iers voorkomen zijn in te delen in 3 categorieën. Bij elke categorie hoort een afbeelding.
1. Gesloten klinkers: i, u
Afbeelding 6: Overzicht van de gesloten klinkers.
Bron: Wikipedia
2. Midden-gesloten klinkers: e, o
Afbeelding 7: Overzicht van de midden-gesloten klinkers.
Bron: Wikipedia
3. Open klinker: a
Afbeelding 8: Overzicht van de open klinkers.
Bron: Wikipedia
Ook bij de klinkers bestaat de verdeling velaar of palataal. Velare klinkers zijn de a, o en u. De palatale klinkers zijn de i en e. De plaats van een klinker in een woord is zorgvuldig bepaald. Een velare klinker of klinkergroep mag alleen naast een velare medeklinker staan. Deze regel geldt ook voor de palatale klanken.
Klemtoon:
Het leggen van de klemtoon vindt in het Iers op een makkelijke manier plaats. De regel is dat de klemtoon op de eerste lettergreep van een woord gelegd wordt. Ook bij samengestelde woorden wordt deze regel gehanteerd. Korte klinkers waar geen klemtoon op ligt, worden gereduceerd tot een schwa.
2.2 Morfologie
Sinds 1948 heeft het Iers een nieuwe spelling en het is daarmee een stuk versimpeld. Hieronder twee voorbeelden:
Werkwoorden:
Het Iers kent regelmatige en onregelmatige werkwoorden. Enigszins makkelijk aan het Iers is dat er maar 11 onregelmatige werkwoorden bestaan.
Om de tijdsinflectie van een werkwoord te kunnen bepalen, moet er eerst vastgesteld worden of het om een regelmatig of een onregelmatig werkwoord gaat. De regelmatige werkwoorden zijn dan weer opgedeeld in werkwoorden die uit één (type 1) of twee (type 2) syllabes bestaan. Vervolgens kan de juiste inflectie gevonden worden aan de hand van het overzicht in tabel 7.
Bron: Nualeargais
De werkwoorden kunnen met verschillende persoonsverwijzingen samenhangen: de eerste, tweede of derde persoon en een anonieme persoonsverwijzing. Dit wordt gebruikt als het geslacht van de referent onbekend is.
Naamwoorden:
Het geslacht op een naamwoord kan op verschillende wijzen kenbaar gemaakt worden. Zo kan het bepaalde voornaamwoorden selecteren:
Is doras é
Het is een deur
Is fuinneóg í
Het is een raam
Of de vorm van een bijvoeglijk naamwoord bepalen:
Is dores mór é
Het is een grote deur
Is fuinneóg mhór í
Het is een groot raam
Zelfstandig naamwoorden die eindigen op een velare klank, zijn vaak van het mannelijk geslacht. Als een woord eindigt op een palatale klank, gaat het vaak om een vrouwelijke vorm.
Soms geven uitgangen van het zelfstandig naamwoord ook uitsluitsel over de geslachtsindeling. Zo is –acht een mannelijke uitgang bij woorden die bestaan uit een enkele lettergreep. Als het om meerdere lettergrepen gaat, is het een vrouwelijk woord.
De casus wordt op het naamwoord uitgedrukt. Er bestaan drie soorten casus uitgangen: nominatief, vocatief en genitief.
De bijvoeglijke naamwoorden worden gevormd door informatie van het geslacht en het naamwoord waar het op slaat. Het bijvoeglijk naamwoord staat in de meeste gevallen achter het naamwoord zelf.
Fear deas
Een aardige man
Bean dheas
Een aardige vrouw
Hieronder staat een overzicht van alle persoonlijke voornaamwoorden in het Iers.
Bron: The language of Irish Literature.
De meeste bezittelijk voornaamwoorden worden in het Iers met eenzelfde term uitgedrukt, namelijk met a. Dit foneem beïnvloedt de vorm van het opvolgende naamwoord. Gelukkig zit er regelmaat in deze beïnvloeding. Als de laatste klinker in het naamwoord een ‘a’, ‘o’ of ‘u’ is, wordt er een ‘sa’, ‘san’ of ‘na’ toegevoegd. Gaat het om de klinkers ‘i’ of ‘e’, dan komen de suffixen ‘se’, ‘sean’ of ‘ne’ in beeld. Net als bij de volgende voorbeelden:
A mhac-san
Zijn zoon
A mac-sa
Haar zoon
A phaidir-sean
Zijn gebed
A paidir-se
Haar gebed
Lidwoorden:
Er zijn twee soorten lidwoorden die in het Iers voorkomen. De eerste is An, deze wordt alleen gebruikt bij een enkelvoudige vorm, behalve voor de genitief vrouwelijke vorm.
Het tweede voorzetsel is Na. Na komt voor bij alle meervoudsvormen en het enkelvoud van de genitief vrouwelijke vorm.
Voorzetsels:
De voorzetsels kunnen vastgeplakt zitten aan het voornaamwoord. Een voorzetsel heeft dus een uitwerking op de uiteindelijke vorm van de combinatie voorzetsel met naamwoord.
Bron: Glottopedia
Telwoorden:
Losse telwoorden worden altijd vooraf gegaan met een a. De getallen twee en vier veranderen van vorm als ze in combinatie met een naamwoord worden gebruikt:
A dó
Twee
Dhá uibheaca
Twee eieren
A ceathar
Vier
Ceithre spúnógaí
Vier lepels
Daarnaast loopt de Iers telling in stappen van twintig. Dertig wordt dus gezegd als twintig + tien. Het getal 89 is opgebouwd uit een negen + vier keer twintig.
2.3 Syntaxis
Zinsbouw:
Er is ook een vaste woordvolgorde in een zin: werkwoord-subject-object (VSO). Het werkwoord is dus standaard het eerste woord in een zin. Hier wijkt het Iers af van het Nederlands.
Conjunctie:
Er bestaan twee conjunctiewoorden in het Iers. De eerste is het alom bekende ‘en’ wat uitgedrukt wordt in agus. De tweede variant is acht wat ‘maar’ betekent. De contexten waarin deze conjunctiewoorden gebruikt worden, zijn minder strikt dan wij kennen van het Nederlands. Zo kan agus voorkomen in de volgende zin:
Chonaic mé é agus é ag teacht ahbaile.
Ik zag hem en hij ging naar huis. (letterlijke betekenis)
Ik zag hem toen hij naar huis ging. (bedoelde betekenis)
Negatie:
Een negatie in een zin wordt gevormd door er een ontkennings-markeerder in te plaatsen. Zo'n markeerder kan bijvoorbeeld nior of ni zijn.
Chuala me sin
Ik heb het gehoord
Nior chuala me sin
Ik heb het niet gehoord
Chonaic si e
Ik heb hem gezien
Ni fhaca me e
Ik heb hem niet gezien
Vraagzinnen:
In het Iers is het een gewoonte om een vraag te beantwoorden door het grootste deel van de zin te herhalen. Er bestaan namelijk geen losse woorden voor 'ja' en 'nee'.
2.4 Pragmatiek
Het Iers is een nette en beleefde taal met lange zinnen en uitgebreide antwoorden. Er bestaan geen woorden voor ‘ja’ en ‘nee’. Daarom wordt bij het beantwoorden van een vraag een groot deel van de vraagzin herhaald om een antwoord te kunnen formuleren. Daarnaast bestaat er net zoals in het Engels geen onderscheid tussen ‘je’ en ‘u’. Dit verschil moet in het Nederlands dus aangeleerd worden.
De beleefdheid staat in Ierland hoog in het vaandel. Ieren zullen eerder geneigd zijn om te liegen en beleefd te blijven, dan de waarheid te vertellen en iemand te kwetsen.
Het Iers is ook een taal van veel uitdrukkingen en paradoxen. Dit maakt de taal erg mooi en veelzijdig. Sommige wetenschappers zijn van mening dat dit heeft bijgedragen aan de moeilijkheidsgraad van de taal. Dit zou dan ook hebben meegespeeld met het steeds meer verdwijnen van het Iers.
3. De verwervingsfasen in het Iers
De ontwikkelingsfasen van het Iers als moedertaal zijn vergelijkbaar met de verwervingsvolgorde van het Nederlands. Er is voor de Nederlandse taal een normtabel opgesteld waarbij leeftijdsfasen gekoppeld zijn aan aspecten van de taalontwikkeling. Op deze manier kunnen verworven taalaspecten van een kind gekoppeld worden aan een fase in de ontwikkeling. Observaties van het taalbegrip en taalgebruik in het dagelijks leven kunnen dus gerelateerd worden aan een norm.
Het leren van het Iers door moedertaal- of tweede-taalleerders verloopt niet op een andere manier dan van het Nederlands bekend is. Sommige fasen zijn misschien over een langere periode verspreid, zoals het onder de knie krijgen van alle fonologische mutaties die kunnen optreden. Andere aspecten van de taalverwerving kunnen mogelijk wat sneller voltooien, zoals het beheersen van de onregelmatige werkwoorden. Voor de rest komt het overeen met de verwerving van het Nederlands.
Zodra er meer informatie beschikbaar is over de verwervingsvolgorde van het Iers, zal dat aan deze pagina worden toegevoegd.
4. Kenmerken van TOS in het Iers
Er is niet veel onderzoek gedaan naar SLI onder moedertaalsprekers van het Iers. De enige beschikbare studie heeft onderzoek gedaan naar de omvang van het voorkomen van SLI in Ierland (Gibbon, F, O’Toole, C. & Rooke, Z.). Via vragenlijsten, observatie en diagnostische gegevens is uit een steekproef vastgesteld hoe veel Ierse kinderen SLI hebben. Daarnaast is onderzocht hoe de diagnose SLI zich verhoudt tegenover andere stoornissen. De proefpersonen die deel hebben genomen aan het onderzoek zijn 8568 kinderen van de basisschool.
Uit een vragenlijst aan ouders komt naar voren dat van de in totaal 8568 deelnemende gezinnen 7,8% van de ouders zich zorgen maakt om de taalontwikkeling van zijn/haar kind. BIj 7,8% gaat het dus om ouders van 668 gezinnen. Onder diezelfde populatie is bij 2,2% van de kinderen SLI gediagnosticeerd. Van de 8568 kinderen zijn er dus 188 kinderen gediagnosticeerd met SLI. Van alle deelnemende kinderen zijn er meer kinderen met dyslexie (350) dan SLI. Het aantal kinderen met SLI is wel hoger dan de kinderen met dyspraxie (80) of ADHD (110).
Er is verder geen onderzoek gedaan naar de moeilijkheden die kinderen met SLI in het Iers ondervinden. Zodra er meer informatie beschikbaar is over dit onderwerp, zal dat aan deze pagina worden toegevoegd.
5. Vergelijking Nederlands - Iers
Om de moeilijkheden voor moedertaalsprekers van het Iers die Nederlands als tweede taal leren en een specifieke taalstoornis hebben, in kaart te kunnen brengen, moeten de verschillen tussen het Iers en het Nederlands duidelijk worden gemaakt. De onderstaande punten zijn de grootste verschillen:
- Het Iers kent lettercombinaties die in het Nederlands niet voorkomen, zoals: mb, gc, th, dt, bhf.
- Het Ierse werkt veel met consonantmutaties (medeklinker verandering).
- Het Iers kent maar 11 onregelmatige werkwoorden, het Nederlands heeft er meer.
- In het Iers bestaan er geen woorden voor ‘ja’ en ‘nee’. Vragen dienen dus beantwoordt te worden door de vraagzin te herhalen.
- Het Iers kent een veel rijkere grammatica en morfologie.
- Het Iers is een VSO taal en het Nederlands een SVO taal.
- Het Iers kent veel meer accenten die op de klinkers worden geplaatst, met name het accent aigu.
Wat kunnen deze verschillen betekenen voor kinderen met SLI? Allereerst is de Nederlandse morfologie veel eenduidiger dan in het Iers. Een grammaticale verandering in het Nederlands heeft geen mutatie in de medeklinker of klinker samenstelling tot gevolg. Dat zal even schakelen zijn, maar de Nederlandse morfologie zal, vergeleken met het Iers, niet moeilijker zijn om te verwerven en te beheersen. Een groter verschil is de omvang van het Nederlandse alfabet. Er komen Nederlandse letters bij die Ierse kinderen nog nooit hebben gehoord of gezien. Voorbeelden hiervan zijn de: k, q, v en de w. De klanken [k] en [w] komen wel voor in het Iers, maar worden niet met deze karakters geschreven.
De werkwoordinflectie is in het Nederlands ook makkelijker opgesteld dan in het Iers. Wat de Nederlandse taalverwerving wel moeilijker kan maken, is de omvang van de onregelmatige werkwoorden.
Kleine verschillen zoals het beantwoorden van vragen zal in het Nederlands anders verlopen dan Ierse kinderen gewend zijn. In feite is het beantwoorden van een vraag in het Nederlands makkelijker, omdat veel vragen ook met ‘ja’ en ‘nee’ beantwoord kunnen worden.
Wat vooral moeilijkheden kan opleveren, is de vaste woordvolgorde in een zin. Het Nederlands is een SVO taal en het Iers is dat niet. Daar is de vaste woordvolgorde VSO.
Fouten die gemaakt worden in de bovenstaande taalaspecten kunnen verklaard worden door de verschillen tussen het Iers en het Nederlands.
6. Slotopmerking
Deze Wiki pagina probeert een beknopt en overzichtelijk de kenmerken van de Ierse taal weer te geven. Logopedisten en klinisch linguïsten kunnen deze Wiki pagina als naslagwerk gebruiken om meer inzicht te verkrijgen in de Ierse taal. Deze wetenschap kan vertaald worden naar herkenbare situaties in de praktijk.
Toch geeft deze Wiki pagina geen volledig beeld van het Iers weer. In boeken en op websites is nog meer informatie te vinden. Helaas is er tot op heden nog weinig geschreven over specifieke taalstoornissen in het Iers en de verwervingsfasen van het Iers. Hopelijk kan er in de toekomst meer informatie over deze onderwerpen worden toegevoegd.
7. Literatuurlijst
Gibbon, F., O’Toole, C. & Rooke, Z. (2012). The Prevalance of Speech and Language Impairment among a Nationally Representive Sample of Children. Growing up in Ireland.
Green, D. H. (2006). The indepence of phonology and morphology: The Celtic mutations. Lingua, 166, p. 1946-1985.
Gijzenhout, J. (1995). Irish consonant muation and phonological theory. Utrecht, Nederland: OTS Dissertation Series.
Harris, J. & Murtagh, L. (1999). Teaching and learning Irish in primary school. Dublin, Ierland: Institiuid Teangeolaiochta Eireann.
Hindley, R. (1990). The death of the Irish language. Londen, Engeland: Routlegde.
Todd, L. (1989). The language of Irish literature. Londen, Engeland: Macmillan Education LTD.
Geraadpleegde websites:
1. Glottopedia
2. Information about Ireland
3. Omniglot
4. Nualeargais
5. Wikipedia Irish Language
6. Wikipedia Irish Phonology
7. Wikipedia Ierse Taal
8. Wikipedia Keltische Talen